Smart cities: iCity Tender

Door Erik de Boer 

Gepubliceerd in Locus 1 (zomer 2016) – Smart cities

Picture this: na het werk rijdt je auto vanzelf naar huis. Je parkeerplek voor de deur reserveert ie onderweg. Lantaarnpalen lichten op als je voorbij komt. Overdag heeft je koelkast de boodschappen voor het avondeten al geregeld. En via je smartphone zet je de verwarming vast op een aangename temperatuur… Je begrijpt het al: de mogelijkheden van smart zijn eindeloos. Maar hoe komen we daar?

De gemeente Eindhoven, de TU/e en VolkerWessels lanceren een tender voor de slimme stad. Deze zogenaamde iCity Tender daagt MKB-ondernemers en start-ups uit om innovatieve producten en diensten te ontwikkelen. De partijen willen businessmodellen financieren die mensen met elkaar en hun omgeving verbinden. Strijp-S is hier het living lab waar de nieuwe producten en diensten worden getest. Succesvolle ideeën worden ontwikkeld tot schaalbare oplossingen, die ook in andere steden toepasbaar zijn.
De slimme stad bestaat uit drie lagen. Data en online verkeer bevinden zich in de ‘cloud laag’. Hier vinden analyse, communicatie en content development plaats. De volgende laag is de ‘leefbare laag’: het tastbare deel van de stad. De straat waarop je loopt en de deurklink die je vastpakt. Last but not least is er de ‘infrastructuur laag’: wegen, rails, leidingen en glasvezelkabels. De interactie tussen die lagen maakt de stad ‘smart’. De lagen communiceren met elkaar en werken samen. Zo ontstaan crossovers en integraties. Het resultaat? Dat is een efficiënte en duurzame stad met kansen voor innovatie. Voor meer smart blijven we nog even in de provincie Brabant: Brainport Eindhoven noemt zich niet voor niets op ‘bescheiden’ wijze de innovatieve toptechnologieregio van wereldformaat… Nou, dat willen we wel eens zien!

Brainport Regio Eindhoven

De Regio Eindhoven kent een aantal aansprekende, experimentele plekken waar de kwaliteit van leven in de stedelijke omgeving versterkt wordt. Samenwerking – in binnen- én buitenland – geeft daar een krachtige impuls aan.

Eindhoven startte al in 2014 een samenwerking met de titel ‘Triangulum’. Met het Engelse Manchester en het Noorse Stavanger, en een (financiële) impuls van de Europese Commissie (het Europese Horizon 2020 Programma), wil de regio slimme maatschappelijke oplossingen realiseren. Energie, mobiliteit, innovatie en data gaan op slimme wijze bijdragen aan verduurzaming.

De samenwerking kent negentien hoofdactiviteiten en is gebaseerd op ontwikkelingen in de twee voorbeeldwijken Strijp-S en Eckart Vaartbroek, de zogenaamde ‘lighthouse’-gebieden. In Strijp-S ligt de focus op innovatie van het bedrijfsleven, met onderwerpen als mobiliteit, veiligheid en energie. Eckart Vaartbroek legt onder andere nadruk op innovatieve communicatie, tussen bewoners en corporatie WoonBedrijf met bijvoorbeeld het nieuwe instrument ‘WoonConnect’.

Brainport Eindhoven an sich is een samenwerkingsverband van zes partners: VolkerWessels, Park Strijp Beheer, Woonbedrijf, Technische Universiteit Eindhoven, KPN en gemeente Eindhoven. De drie Triangulum-partners hebben ambitieuze doelen. Ze vinden het project succesvol als binnen vijf jaar aan de volgende zeven criteria is voldaan:

  • – deelname van de inwoners zelf;
  • – een slimme gemeentelijke organisatie;
  • – een flinke teruggang van energierekening en CO2-uitstoot;
  • – een impuls aan het open data netwerk in de stad;
  • – co-creatie als leidend beginsel;
  • – duurzaamheid in de publieke ruimte;
  • – een hogere levensstandaard.

Optimale netwerkprestaties

Ter illustratie van de diverse Smart-ontwikkelingen noemen we hier de meest recente die plaatsvindt in Strijp-S. In dit voormalige Philips-bedrijventerrein van circa 27 hectare zijn zogeheten ‘smart cells’ onzichtbaar in het straatbeeld opgenomen. VolkerWessels Telecom heeft deze via glasvezel aangesloten op de vaste infrastructuur van Vodafone en Strijp-S. Zo ontstaat een innovatieve netwerkoplossing die niet alleen een uitstekende dekking en capaciteit oplevert voor bewoners, bedrijven en bezoekers, maar ook de basis vormt voor allerlei Smart City-toepassingen als smart lighting, camerabeveiliging en luchtkwaliteitsmeters. Een detail: het straatbeeld wordt niet aangetast door een lelijke, grote zendmast…

‘Fiber to the lantaarnpaal’

De smart cells zijn kleine zendmasten met een bereik van tientallen tot enkele honderden meters. Hiermee kan Vodafone zeer gericht de capaciteit en snelheid van zijn netwerk opvoeren. De smart cells zijn onzichtbaar gemonteerd in lantaarnpalen en worden centraal aangestuurd.

Volgens Eben Albertyn, CTO Vodafone Nederland, neemt de verstedelijking in hoog tempo toe: ‘De verwachting is dat in 2050 ruim 70% van de wereldbevolking in een stad woont. Smart Cities scheppen de mogelijkheid om steden slimmer te laten worden en problemen onder andere op te lossen door de inzet van data en ICT.’

Op Strijp-S komt dus veel op het gebied van connectiviteit samen. Wido van de Mast, algemeen directeur VolkerWessels Telecom, stelt: ‘Met onze telefonie, internet, data en sensoren profiteert Strijp-S van een state-of-the-art glasvezelnetwerk. De hoeveelheid kansen dat hierdoor ontstaat, is enorm. Het is onze visie dat connected gebruikers aan de basis staan van een smart city.’

Brandevoort: brandpunt van ontwikkeling

Kijken we nog iets verder in de regio Eindhoven, dan vinden we een interessant initiatief in de gemeente Helmond. Ook hier wil men aanhaken bij de positieve ontwikkelingen en zet men stappen richting een slimme wijk. Zo moet in samenwerking met partners een ‘Brainport Smart Village’ ontstaan in Brandevoort. Al volgend jaar wil het college aanvangen met de bouw van de slimme wijk. De focus ligt op woningbouw en duurzaamheid, mobiliteit, gezondheid, veiligheid en sociale samenhang.

De maatschappij van morgen

Die is anders dan die van gisteren: de opgaven op het gebied van volkshuisvesting, stedenbouw, werkgelegenheid, gezondheid, veiligheid, mobiliteit en duurzaamheid vragen om nieuwe, innovatieve oplossingen. En die ontstaan niet achter de tekentafel van één architect, of in de bestuurskamer van overheid of ontwikkelaar… Nee, ze ontstaan daar waar ruimte wordt geboden aan ideeën en experimenten – en dat dan bij voorkeur niet in een laboratorium, maar in een levensechte omgeving.

Brandpunt van een slimme regio

In het hart van de Brainport regio ligt Brandevoort: de Helmondse buitenwijk met haar typische architectuur. Het nog te ontwikkelen deel van Brandevoort – het plangebied ‘de Marké’ aan de noordzijde van het spoor – leent zich uitstekend voor het experiment voor de stad van morgen. De grond is klaar om bouwrijp gemaakt te worden, er is ruimte voor 500 tot 1.500 woningen. De wijk is gesitueerd in een groene omgeving, aan de rand van twee steden, met alle voorzieningen in de buurt. Er is een treinstation en er liggen flitsfietspaden richting de stadscentra. Met de Automotive Campus, de Food Tech Campus en verschillende vooruitstrevende onderwijsinstellingen zijn alle basiselementen aanwezig om de toekomst dichtbij te halen.

Integrale benadering

Natuurlijk zijn er nog veel vragen: hoe ziet zo’n slimme wijk eruit? Welke huizen bouwen we, hoe verplaatsen we ons, en hoe wonen, werken en recreëren we het liefst? In Brandevoort biedt de gemeente Helmond ruimte voor het experiment. Wil men met partners uit overheid, onderwijs en bedrijfsleven, en met huidige en toekomstige bewoners, integrale oplossingen realiseren op het gebied van bouwen, energie, mobiliteit, veiligheid en gezondheid. De stad heeft zich de afgelopen jaren ook voortvarend ontwikkeld. Zo was het eind jaren 70 van de vorige eeuw nog een industrie- en arbeidersstad met grote sociaal-economische problemen. Nu is het een belangrijk centrum in de stedelijke regio van Zuidoost-Brabant, en is Brainport één van de drie belangrijkste economische regio’s in Nederland.

Morgenstadt
Innovations for smart districts & properties

Het Fraunhofer-onderzoeksinstituut, vergelijkbaar met onze TNO, start ook een samenwerking met de TU/e en Brainport. Het instituut is al een aantal jaren bezig met het onderzoek naar de mogelijkheden voor Smart Cities, dit programma heet Morgenstadt. Volgens projectleider Steffen Braun gaat de stad van morgen over: ‘nieuwe netwerkinfrastructuren, maar ook over nieuwe sociale behoeften en over veranderingen in processen met meer toegevoegde waarde.’

De technische vooruitgang, bijvoorbeeld op gebied van de digitalisering van het leven, het werk en het ruimtegebruik, levert bedrijven nieuwe inzichten in risico’s en brengt onbenut potentieel voor innovatie en verandering in beeld. Braun: ‘De stad van morgen kan alleen worden gerealiseerd met een gezamenlijke inspanning. De vastgoedsector heeft daarbij een centrale rol, om de interface te zijn tussen stedelijke ‘hardware en software’.

‘Huisvesting in de stad van morgen zal worden vastgesteld op andere systeemdoelen en –grenzen. De grenzen tussen de woning, de werkplek en de gemeenschap vervagen. Technologie zal een belangrijke brugfunctie op dit snijvlak gaan spelen. Zeker is dat de opkomst van nieuwe – digitale – businessmodellen in de vastgoedketen, nieuwe eisen aan het ontwerp, de planning en uitvoering zullen stellen. Aspecten als user experience en smart services worden, ook in de stedelijke omgeving, de standaarden van de volgende generatie.

Steffen Braun is sinds 2009 Projectmanager bij Fraunhofer-instituut voor Arbeidswetenschappen en Organisaties in Stuttgart. Hij is leider van het competence center ‘Urban systems engineering’. Steffen heeft architectuur en stedebouwkundige planologie gestudeerd in Stuttgart, Buffalo en Tampere. Hij is mede-oprichter van het Morgenstadt-initiatief.

De samenwerking tussen de twee landen kwam tot stand door de inspanningen van Rob van Gijzel, burgemeester van Eindhoven en voorzitter van Brainport. Zijn visie is dat – ondanks het bestaande samenwerkingsverband van Brainport tussen 21 gemeenten, kennisinstellingen en ondernemingen – de grote steden teveel problemen tegelijk zelf moeten oplossen: ‘Die uitdagingen kunnen we beter samen aangaan.’

Tijdens een congres in Berlijn waar van Gijzel sprak over Smart Cities, hoorde hij dat de slimme initiatieven van het insituut niet goed van de grond kwamen. Daarop nodigde hij de directie uit om naar de broedplaatsen in zijn regio te komen kijken. ‘We hebben een intensief kennisprogramma gevolgd en daarop een samenwerkingscontract ondertekent met Fraunhofer-directeur Wilhelm Bauer. Op hoofdlijnen is de afspraak dat we ideeën en oplossingen gaan uitwerken en die vervolgens in 500 tot 1500 woningen in de regio uittesten. Met deze zogeheten smart city showcases’ maken we de volgende stap’.